Ystyried Gwahardd Hysbysebion Bwyd Sothach ym Mlaenau Gwent
Mae Blaenau Gwent, sydd â'r gyfradd gordewdra uchaf yng Nghymru, yn ystyried gwahardd hysbysebion bwyd sothach fel cam i wella iechyd trigolion.
Mae 67% o oedolion yn yr ardal yn cael eu hystyried dros bwysau, sef cyfradd sy'n codi pryderon iechyd difrifol ac yn arwain at alwadau am weithredu.
Mae'r cyngor wedi cytuno'n unfrydol i ymchwilio i ffyrdd o fynd i'r afael â gordewdra a hyrwyddo ffordd o fyw iachach.
Mae busnesau lleol hefyd yn ceisio newid arferion bwyta drwy gynnig dewisiadau iachach, megis ffrwythau, llysiau, a bwyd figan a surdoes (sourdough).
"Rydyn ni'n gweld plant yn cerdded heibio bob bore yn mynd i'r ysgol ac maen nhw'n mynd i Greggs - mae addysg yn dechrau gartref gydag arferion bwyta," meddai Stuart Lewis, gwerthwr llysiau.
Dywedodd Stuart Lewis ei fod yn anodd annog pobl i ddewis ffrwythau a llysiau yn lle bwydydd parod, gan nodi bod pobl yn aml yn dewis "bwyd cyfleus" fel prydau parod a pizza sy'n aml yn rhatach na bwyd cartref.
Mae ei siop Fresh N Fruity wedi bod ar stryd fawr Glynebwy ers 30 mlynedd, ond mae'n cyfaddef bod her i gael pobl i brynu ffrwythau a llysiau.
Fodd bynnag, mae'n gweld newid ac, drwy weithio gyda Phartneriaeth Bwyd Blaenau Gwent, mae Stuart yn rhoi talebau gwerth £10 i helpu trigolion i gael ffrwythau ffres.
"Mae pobl yn prynu pethau nad ydyn nhw erioed wedi rhoi cynnig arnyn nhw yn eu bywydau o'r blaen, ac yn dal i ddod yn ôl," ychwanegodd.
Serch hynny, mae Stuart yn mynegi pryder na fydd rhai teuluoedd yn gallu fforddio dychwelyd pan fydd y cynllun yn dod i ben yn ddiweddarach y mis hwn.
Prif Bryderon Iechyd a Safbwyntiau Lleol
Mae Gail Allen, perchennog siop ddillad plant yn Nhredegar, yn credu bod ffordd o fyw nifer o bobl ifanc yn yr ardal wedi newid dros y blynyddoedd, gyda llai o ymarfer corff a mwy o ddibyniaeth ar fwyd sothach.
"Mae pobl ifanc yn bwyta gormod o fwyd sothach," meddai Gail Allen.
Yn ôl y pediatregydd Dr Dana Beasley, mae gwahardd hysbysebu bwyd sothach yn hanfodol oherwydd bod gordewdra yn cynyddu'r risg o glefydau difrifol megis diabetes a chanser, yn ogystal ag effeithio ar ganlyniadau addysgol plant.
Mae data'n dangos bod Blaenau Gwent ymhlith yr ardaloedd mwyaf difreintiedig yng Nghymru, ac mae Dr Beasley yn nodi bod plant mwyaf difreintiedig yn llawer mwy tebygol o gael eu heffeithio na'u cyfoedion cyfoethocach.
Yn ôl Arolwg Cenedlaethol Cymru, mae 67% o oedolion yn yr ardal yn cael eu hystyried dros bwysau, gyda 33% yn ordew, sef y gyfradd uchaf yng Nghymru, gyda Fflint a Wrecsam yn ail ar 30%.
Busnesau Lleol yn Cefnogi Dewisiadau Iach
Mae busnesau fel Dough, siop pizza surdoes a agorwyd bedwar mis yn ôl, yn ceisio cynnig dewisiadau iach a ffres i newid arferion bwyta.
"Mae pobl wedi mynd yn 'ddiog' yn eu harferion bwyta," meddai Jamie Watkins, un o sylfaenwyr Dough, gan ychwanegu, "mai epidemig yw'r hyn rydym yn ei hwynebu, ac nid o fewn Blaenau Gwent yn unig."
Fodd bynnag, mae eraill fel Chloe Williams o Dredegar yn dadlau bod bwyd cyflym yn rhatach ac yn fwy cyfleus, yn enwedig i bobl sy'n gweithio oriau hir neu sydd ar incwm isel.
Mae hefyd yn amau a fydd gwahardd hysbysebion bwyd sothach yn ddigon ar ei ben ei hun, gan ystyried effaith tlodi a diffyg dewisiadau iach fforddiadwy.
Camau'r Cyngor a Chymuned
Mae'r cyngor yn ceisio gwneud dewisiadau iach yn fwy hygyrch drwy fentrau cymunedol a hyrwyddo gweithgarwch corfforol.
Blaenau Gwent, ynghyd â Thorfaen gerllaw, yw'r cyngor Marmot cyntaf yng Nghymru, sy'n golygu eu bod wedi ymrwymo i leihau anghydraddoldebau iechyd drwy fynd i'r afael â ffactorau cymdeithasol megis addysg, cyflogaeth a thai.
Ym mis Mawrth, cynigiodd y cynghorydd Sonia Behr gyfyngu ar hysbysebu bwydydd wedi'u prosesu'n helaeth a bwydydd â lefelau uchel o fraster, halen a siwgr.
Yn dilyn hyn, pasiodd yr awdurdod lleol gynnig yn unfrydol i ymchwilio i ffyrdd o fynd i'r afael â gordewdra a chefnogi byw'n iachach.
Dywedodd llefarydd y cyngor eu bod hefyd yn annog gweithgarwch corfforol drwy gyfleusterau chwarae hygyrch, ac eu bod yn cynnig "sawl" pantri a siop gymunedol sy'n darparu "dewisiadau iach, cost isel neu am ddim i deuluoedd".
Ychwanegodd y llefarydd:
"Rydyn ni'n gobeithio y bydd hyn i gyd yn gwneud opsiynau iach mor ddeniadol, fforddiadwy, cyflym a chyfleus â phrydau parod."
Dywedodd Dr Phil White o Gymdeithas Feddygol Prydain:
"Drwy wella iechyd y genedl, gallwn atal clefydau a chreu dyfodol cynaliadwy i'r GIG, gan wella gwasanaethau yn gyffredinol."
Safbwyntiau Gwleidyddol ar y Mater
Dywedodd llefarydd ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig eu bod yn croesawu cynigion y cyngor ond mai dim ond "crafu'r wyneb" yw'r camau hyn, tra bod y Ceidwadwyr Cymreig yn nodi y byddai "economi leol gryfach" yn helpu pobl i gael gwell dewis o fwyd.
Dywedodd Llafur Cymru y byddent yn mynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd drwy fuddsoddi mewn teithio llesol, sicrhau bod brecwast a chinio ysgol am ddim yn iachach, a chyfyngu ar hysbysebu bwyd a diod sothach.
Dywedodd Plaid Werdd Cymru y dylid "trin gordewdra fel her iechyd cyhoeddus yn hytrach na methiant personol", tra bod Reform UK yn pwysleisio pwysigrwydd cefnogi pobl i wneud dewisiadau iach drwy wybodaeth, ond heb "orwarchod" pobl.
Dywedodd Plaid Cymru fod cyfraddau gordewdra ac afiechydon sy'n gysylltiedig â deiet yn "ofnadwy o uchel" yng Nghymru a bod angen "goruchwyliaeth strategol o iechyd y cyhoedd".
