Mentrau Cymunedol yn Wynebu Heriau Heb Gefnogaeth Ariannol
Mae grwpiau cymunedol sy'n cymryd cyfrifoldeb am gyfleusterau a gwasanaethau lleol yn galw am ragor o gefnogaeth gan lywodraeth nesaf Cymru wrth i wasanaethau cyhoeddus leihau, yn ôl yr Ymddiriedolaeth Adeiladu Cymunedau (BCT).
Mae BCT yn nodi bod y grwpiau hyn yn aml yn teimlo nad yw eu gwaith yn cael ei werthfawrogi digon, er eu bod yn cyfrannu'n sylweddol i'r gymuned. Maent yn rhybuddio y byddai methu buddsoddi mewn gweithredu cymunedol yn arwain at gostau uwch a heriau dyfnach yn y dyfodol.
Menter Y Tŵr ym Mhwllheli yn Enghraifft o Waith Cymunedol
Mae Menter Y Tŵr, cynllun cymunedol ym Mhwllheli, wedi rhoi oriau o waith i ddatblygu hen westy gwag yn ganolfan gymunedol fywiog. Dywed y cadeirydd, Carys Owen, ei bod yn angerddol am y prosiect ac yn gobeithio y bydd yn denu busnesau eraill i'r ardal.
Mae'r Tŵr yn adeilad trawiadol ar y stryd fawr, a chafodd y gymuned ei brynu ar ôl codi blaendal o £60,000 mewn 24 awr yn 2022. Erbyn Tachwedd 2023, roedd dros £500,000 wedi cael ei fuddsoddi mewn cyfranddaliadau i brynu'r adeilad.
Dechreuodd gwaith adnewyddu sylweddol yn Rhagfyr 2024, gan gynnwys gwaith ar y to, simneiau, ffenestri, a phaentio'r adeilad gyda chymorth grantiau. Nod y gwaith yw creu canolbwynt cymunedol bywiog i bobl lleol a thwristiaid.
Grwpiau Cymunedol yn Teimlo Eu Bod yn Cael eu Cymryd yn Ganiataol
Yn ôl Chris Johnes, Prif Weithredwr BCT, mae grwpiau cymunedol yn aml yn teimlo bod eu rôl yn cael ei gymryd yn ganiataol gan wleidyddion, ac nad yw eu gwaith yn cael y cydnabyddiaeth briodol ar lefel bolisi cyhoeddus.
"Mae teimlad cryf ymhlith grwpiau cymunedol bod eu rôl yn cael ei gymryd yn ganiataol i raddau helaeth gan wleidyddion, a bydd llawer yn teimlo bod y diffyg cydnabyddiaeth o bwysigrwydd gwaith cymunedol ar draws maniffesto pob un o'r prif bleidiau yn adlewyrchu hynny," meddai Johnes.
Hanes a Chysylltiad Personol â'r Tŵr
Mae gan y Tŵr hanes hir fel hen westy, gyda llawer o bobl yn y dref yn rhannu straeon personol am eu cysylltiad ag ef. Mae Robin Rhys, gwirfoddolwr yn y caffi trwsio, yn cofio ei fam yn sôn am ddathliadau teuluol yn y Tŵr.
"Dwi'n licio hanes y Tŵr, dwi'n cofio Mam yn sôn iddi hi gael ei pharti pen-blwydd 21 fan hyn," meddai Rhys. "Felly mae gen i linc bersonol â'r adeilad yma. Mae'n rhan o hanes Pwllheli a Phen Llŷn."
Dyddgu Mair Williams, swyddog datblygu gyda'r fenter, dywed bod y ganolfan yn "werthfawr tu hwnt" i bobl yr ardal a hefyd i ymwelwyr, gan alluogi pobl i ddeall hanes, iaith a threftadaeth Penrhyn Llŷn.
Mae Keith Webster, cyfarwyddwr Menter Y Tŵr ac aelod o'r gymuned leol, yn pwysleisio pwysigrwydd mentrau cymunedol i ddod â phobl at ei gilydd a helpu'r gymuned gyfan.
Cefnogaeth Ariannol a Gwirfoddoli yn Hanfodol
Mae gwirfoddolwyr Y Tŵr yn bwriadu cyflwyno ceisiadau am gyllid llawn yn yr haf i symud y prosiect ymlaen a chreu cyrchfan gymunedol fywiog a chynaliadwy.
"Cryfder mawr sefydliadau cymunedol yw bod y rhan fwyaf ohonynt yn mwynhau ymddiriedaeth a hygrededd yng ngolwg pobl leol," meddai Chris Johnes o BCT. "Yn aml iawn, mae mannau a redir gan y gymuned yn lleoedd lle mae pobl yn teimlo'n gartrefol, a nhw yw'r lle cyntaf y mae llawer yn mynd iddo pan fyddant angen cymorth."
Fodd bynnag, mae Johnes yn pwysleisio bod cefnogaeth ariannol yn allweddol i sicrhau nad yw sefydliadau cymunedol yn cael eu gorweithio neu eu gwthio i'r pwynt o chwalu.
Ymateb y Pleidiau Gwleidyddol
Lefarydd ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol nododd fod cymunedau yn aml yn cael eu hatal rhag cymryd rheolaeth o asedau lleol, ac mae'r blaid wedi addo cryfhau hawl cymunedau i brynu adnoddau lleol a dysgu o gynllun llwyddiannus yn yr Alban.
Lefarydd y Ceidwadwyr Cymreig cydnabodd cyfraniad pwysig sefydliadau cymunedol i ddiogelu adeiladau hanesyddol a chymunedol, gan nodi ymrwymiad i gefnogi cymunedau cryfach drwy gyflwyno Cronfa Perchnogaeth Gymunedol.
Lefarydd Reform Cymru dywedodd y bydd y blaid yn parhau i ymgysylltu â sefydliadau cymunedol er mwyn cynnal cymeriad a threftadaeth cymunedau ledled Cymru.
Llafur Cymru pwysleisiodd eu gweledigaeth o "gymunedau wrth galon" a'u hymrwymiad i greu deddf Hawl Cymuned i Brynu i gadw lleoliadau arbennig i'r gymuned.
Plaid Cymru hefyd yn addo cyflwyno hawl gymunedol i brynu asedau i gefnogi cymunedau i gymryd rheolaeth dros eu dyfodol economaidd a hyrwyddo cyfrifoldeb cymdeithasol.
Mae'r Blaid Werdd yn bwriadu sefydlu hawl i gymunedau brynu adeiladau gwerthfawr er mwyn eu dychwelyd i berchnogaeth y gymuned.
Mae rhestr lawn o'r holl ymgeiswyr yn yr etholaeth ar gael ar wefan Cymru Fyw.
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok am y diweddaraf. Anfonwch syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033. Lawrlwythwch yr ap i gael diweddariadau ar eich dyfais symudol.
