Moment Dafydd yn erbyn Goliath yn erbyn polisi ail gartrefi Gwynedd
Mae grŵp o bentrefwyr ym Mhen Llŷn sydd wedi brwydro'n llwyddiannus yn erbyn polisi Cyngor Gwynedd ar ail gartrefi yn mynegi balchder am eu "moment Dafydd yn erbyn Goliath".
Tua 18 mis yn ôl, gweithredodd y Cyngor gam a alwyd yn "gam rhagweithiol" i gyfyngu ar nifer yr ail gartrefi yn yr ardal. Roedd y polisi'n ceisio helpu trigolion lleol a oedd yn cael eu prisio allan o'r farchnad dai drwy wneud yn ofynnol i berchnogion geisio caniatâd cynllunio cyn troi eiddo preswyl yn ail gartrefi.
Fodd bynnag, dywedodd rhai trigolion Abersoch, lle mae tua 30,000 o ymwelwyr yn ystod yr haf, fod sgil-effeithiau'r ddeddfwriaeth, a elwir yn Erthygl 4, wedi bod yn anodd i'w ddelio â nhw. Dywedon nhw fod crefftwyr yn gorfod chwilio am waith ymhellach ac nad oedd rhai ymwelwyr hirsefydlog yn teimlo croeso mwyach.
Erthygl 4: Diddymu rheol ail dai Gwynedd ar ôl dyfarniad Uchel Lys
Cymerodd y grŵp ymgyrchu 'Pobl Gwynedd Yn Erbyn Erthygl 4' gamau cyfreithiol yn erbyn Cyngor Gwynedd, ac ym mis Tachwedd 2025 cafodd cyfarwyddyd Erthygl 4 ei ddiddymu. Cafodd cais y Cyngor i apelio yn erbyn y penderfyniad ei wrthod fis diwethaf, gan eu bod yn "hynod siomedig" ac yn ystyried eu camau nesaf.
Llefarydd ar ran y cyngor ychwanegodd eu bod "yn benderfynol o wneud popeth yn ein gallu i sicrhau bod gan bobl Gwynedd fynediad at gartrefi addas ac i reoli'r nifer sylweddol o ail gartrefi a llety gwyliau tymor byr yn ein cymunedau".
Dywedodd Laura Alliss, 38, o Abersoch, ei bod wedi taflu hysbysiad Erthygl 4 gan y Cyngor yn y bin cyn sylweddoli ei fod yn effeithio ar bawb yng Ngwynedd. Sylweddolodd Enlli Angharad Williams, 29, a fagwyd yn Abersoch, fod Erthygl 4 wedi "effeithio'n fawr" ar ei gallu i ail-forgeisio, yn enwedig pan gafodd ei gyfuno â chyfyngiad Adran 106.
Fe helpodd y ddau gyfreithiwr sicrhau bod adolygiad barnwrol yn cael ei gomisiynu ar ôl i'r grŵp godi £105,000. Dywedodd Enlli fod ei ffrindiau a'i theulu yn "eithaf blin" i ddechrau ar ôl iddi roi ei henw i lawr fel hawlydd yn erbyn y polisi, nes iddyn nhw ddeall effaith y sefyllfa.
Disgrifiodd Enlli y cyfnod fel un llawn straen, gan ddweud ei bod hi'n "ecstatig" gyda'r penderfyniad i ddileu'r polisi, gan ychwanegu:
"Dwi wir yn falch o'r gymuned. Dw i'n meddwl ei fod wedi dangos faint o gymuned sydd ar ôl yma. Allwn ni ddim byw heb y twristiaeth yma."
Effaith Erthygl 4 ar y farchnad a'r gymuned
Yn ôl data Llywodraeth Cymru 2023-2024, roedd Gwynedd â'r gyfran uchaf o ail gartrefi yng Nghymru gyda 8.3%, gyda Sir Benfro yn ail ar 6.5%. Mae pryderon wedi bod ers tro bod ail gartrefi, sef eiddo nad yw'n brif breswylfa'r perchennog, yn codi prisiau tai ac yn effeithio ar gymunedau Cymraeg.
Llŷr Wyn Williams, 26 oed o Abersoch, sy'n gweithio i fusnes adeiladu ei dad, dywedodd fod y sector adeiladu wedi cael ei "tharo galetaf" oherwydd gostyngiad yn y galw am ailddatblygu eiddo. Roedd y sector wedi cael ei gefnogi gan brynwyr a oedd yn prynu, adnewyddu neu ailadeiladu tai ac yn eu hailwerthu'n gyflym, ond nawr mae crefftwyr yn chwilio am waith mewn ardaloedd eraill.
Yn ogystal ag Erthygl 4, mae Gwynedd yn un o nifer o gynghorau Cymru sy'n codi premiwm treth gyngor o 150% ar ail gartrefi, wedi cynyddu o 100% yn 2023. Mae ffigurau diweddar yn dangos bod prisiau tai yn y sir wedi gostwng mwy na 12% flwyddyn ar flwyddyn.
Dywedodd Llŷr fod llunwyr polisi wedi camddeall beth oedd yn cadw cymunedau Cymraeg yn fyw, gan ychwanegu:
"Oni bai bod y swydd honno yma gyda chyflog cystadleuol, fyddwn i ddim wedi aros."
Dywedodd fod gobeithio y byddai'r cyngor yn gweithredu mwy o bolisïau "o blaid busnes". Cyngor Gwynedd nododd eu bod wedi darparu mwy na £3m mewn cyllid i gwmnïau lleol dros y tair blynedd diwethaf i'w helpu i fuddsoddi ar gyfer y dyfodol.
'Rhyfel yn erbyn twristiaeth'
Robert Middleton, 60 oed, sy'n byw yn Abersoch ers 25 mlynedd ac yn rhedeg tafarn a deli, honiodd fod "ryfel yn erbyn twristiaeth" ac bod gwaith i grefftwyr yn "dechrau prinhau'n araf" gan nad oes gan berchnogion ail gartrefi "yr arian i'w wario". Dywedodd:
"Yn y pen draw, y swyddi sy'n cael eu taro."
Dywedodd fod bywoliaeth yn dod yn anoddach i drigolion ac roedd yn gweld diddymu Erthygl 4 fel "momen Dafydd a Goliath" i ymgyrchwyr.
Leigh Hookes, 52, perchnogwr bwyty Mecsicanaidd Mañana ers 31 mlynedd, a theulu sydd wedi byw yn y pentref ers cenedlaethau, dywedodd fod perchnogion ail dai yn gwario "miliynau o bunnoedd". Dywedodd fod Erthygl 4 wedi cymryd rheolaeth oddi wrth berchnogion ar "beth rydych chi'n ei wneud gyda'ch eiddo" ac wedi gostwng gwerth ei dŷ.
Er bod y polisi wedi'i wrthdroi, ychwanegodd:
"Roedd yn dal i achosi effaith enfawr ar y farchnad dai yma ac mae hynny'n rhwystredig iawn, iawn i ni."
Rhys Elvins o gwmni gwerthu tai Elvins nododd ei fod wedi gweld pobl yn gostwng prisiau eiddo i geisio gwerthu.
Cyngor Gwynedd dywedodd eu bod wedi "ymrwymo i gynyddu'r cyflenwad o dai fforddiadwy i ddiwallu anghenion tai pobl Gwynedd". Maent yn nodi bod mwy na 4,000 o bobl ar y rhestr aros am dai cymdeithasol oherwydd diffyg tai addas.
Mwy na 500 o dai fforddiadwy wedi cael eu creu gan gymdeithasau tai gyda 600 pellach wedi cael eu hadeiladu, eu datblygu neu eu hailddefnyddio drwy Gynllun Gweithredu Tai'r cyngor, a lansiwyd yn 2021.
Rhys Elvins, 35 oed, nododd fod Erthygl 4 wedi cyfyngu'r farchnad ac wedi gweld prisiau "llond llaw" o eiddo yn gostwng, ond ers iddo gael ei ddiddymu mae "ychydig o gynnydd" wedi bod.
Cynghorydd Craig ab Iago o Gyngor Gwynedd dywedodd:
"Mae yna lawer o negyddiaeth, yn enwedig gan bobl fel [y grŵp] 'Pobl Gwynedd'."
Fodd bynnag, ychwanegodd fod diddymu Erthygl 4 yn "siomedig" ac mai dim ond ceisio rhoi cartrefi i bobl heb gartrefi yw'r nod.
Dywedodd fod y Cyngor yn gweithio ar "newid y naratif o amgylch hunan-rymuso" ac ychwanegodd:
"Dyna beth rydyn ni [ei angen], yn y pen draw, y peth fydd yn ein cael ni allan o'r holl argyfyngau rydyn ni ynddyn nhw ar hyn o bryd yw cymunedau cadarn a chynaliadwy. Mae yna lawer o negyddiaeth, yn enwedig gan bobl fel [y grŵp] 'Pobl Gwynedd', sy'n drueni, oherwydd dyw hynny ddim yn iach i neb."
Llai o brynu ail gartrefi yng Ngwynedd ers rheol Erthygl 4
Dyfarnodd barnwr nad oedd cabinet Cyngor Gwynedd wedi cael y manylion llawn cyn gwneud eu penderfyniad, gan arwain at ddiddymu Erthygl 4. Cafodd cais y cyngor i apelio ei wrthod ym mis Chwefror eleni.
Dywedodd Cyngor Gwynedd eu bod yn "hynod siomedig" gyda dyfarniad diweddar y Llys Apêl, ond yn parhau i fod yn "ymrwymedig" ac yn ystyried camau nesaf i gyflawni eu nod o gynyddu darpariaeth tai fforddiadwy a lleihau effaith ail gartrefi a llety gwyliau tymor byr.
'Anfon neges at gynghorau eraill'
Dywedodd Dr Jeff Smith, cadeirydd Cymdeithas yr Iaith, ei fod yn "falch bod Gwynedd yn benderfynol o gyflwyno mesur Erthygl 4". Ychwanegodd fod arwyddion cynnar yn awgrymu bod prisiau tai wedi gostwng ar ôl cyflwyno'r mesur, gan ganiatáu i bobl leol aros yn yr ardal lle mae 65% o'r boblogaeth wedi'u prisio allan o'r farchnad dai.
Dywedodd hefyd fod hyn yn anfon neges at gynghorau eraill sydd wedi bod yn aros i weld canlyniad yr adolygiad barnwrol cyn cymryd camau gweithredu. Os bydd Gwynedd yn bwrw ymlaen, nid oes rheswm i gynghorau eraill beidio â dechrau'r broses o gyflwyno Erthygl 4.
'Argyfwng tai yng Nghymru'
Dywedodd Llywodraeth Cymru fod mynediad at gartref da, fforddiadwy yn hanfodol i bawb. Maent yn cymryd camau radical drwy ddefnyddio systemau cynllunio, eiddo a threthu fel rhan o becyn o atebion i set gymhleth o faterion.
Plaid Cymru nododd bod "argyfwng tai yng Nghymru" ac amlinellodd gynlluniau i gynyddu cyflenwad tai cymdeithasol a fforddiadwy. Ceidwadwyr Cymreig dywedodd fod mesurau Gwynedd yn "tarfu ar fusnesau lleol a theuluoedd".
Lefarydd Reform UK nododd bod mynediad at dai yn hanfodol ac y ffordd orau i sicrhau hyn yw "ehangu'r cyflenwad". Democratiaid Rhyddfrydol Cymru a Phlaid Werdd Cymru wedi cael cais am sylw.
Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok. Anfonwch syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033. Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.
