Pam yw eliffant a chastell yn symbol hanesyddol Pwllheli?

Mae eliffant a chastell ar arfbais hanesyddol Pwllheli, symbol sy'n dyddio o'r 14eg ganrif, yn parhau i godi diddordeb a sgwrs ynghylch hanes a statws y dref.

Murlun newydd gyda symbol Pwllheli

Cafodd murlun gyda fersiwn newydd o symbol hanesyddol Pwllheli ei ddadorchuddio ar un o waliau'r dref yn gynharach fis yma.

Eliffant ar arfbais hanesyddol Pwllheli

Nid oes tystiolaeth o eliffantod modern yng Nghymru, ond mae eliffant ar arfbais hanesyddol tref Pwllheli, gyda chastell ar ei gefn. Mae'r ysgol uwchradd, y cyngor a'r clwb pêl-droed lleol ymysg y rhai sy'n defnyddio'r symbol, a bu hanes y dyluniad yn destun anghytuno yn y gorffennol.

Diddordeb Geraint Jones mewn hanes lleol

Mae Geraint Jones o Lannor, sydd â diddordeb mawr mewn hanes lleol a hanfod y dyluniad unigryw, wedi esbonio arwyddocâd y symbol i BBC Cymru Fyw.

Gwreiddiau'r symbol yn y 14eg ganrif

Mae Geraint yn credu bod y symbol yn debygol o ddychwelyd i'r canol oesoedd, yn y 14eg ganrif, pan oedd y Goron Saesnig yn rheoli Cymru.

'Amynedd, doethineb a sefydlogrwydd'

Yn 1355, rhoddodd Edward Y Tywysog Du siarter frenhinol i Bwllheli, gan ei gwneud yn fwrdeistref siartredig. Dywedodd Geraint fod hyn wedi rhoi statws arbennig i'r dref, gan ganiatáu cynnal ffeiriau, marchnadoedd a llywodraethu lleol.

Yn ôl J Eric Williams ar wefan y cyngor, mae'n debygol mai Saeson oedd rhai o'r masnachwyr, gan fod Owain Glyndŵr wedi ymosod ar y dref yn 1401.

Mae Geraint yn nodi mai'r adeg derbyn y statws gan Edward oedd dechrau defnydd Pwllheli o'r symbol, gyda'r castell yn "dangos amddiffyniad a chadernid mewn ffordd".

"O'dd yr eliffant yn symbol o amynedd, doethineb a sefydlogrwydd. "O'dd o'n dangos y statws: 'Ni ydy Pwllheli, da' ni'n bwysig', math o beth." "O'dd yr eliffant yn symbol o amynedd, doethineb a sefydlogrwydd. O'dd o'n dangos y statws," meddai Geraint Jones

Disgrifiad o’r llun, "O'dd yr eliffant yn symbol o amynedd, doethineb a sefydlogrwydd. O'dd o'n dangos y statws," meddai Geraint Jones

Ffynonellau posibl y dyluniad

Esboniodd Geraint fod rhai'n credu bod cyfuniad y ddwy elfen yn y dyluniad yn deillio o hen luniau Indiaidd o eliffant gyda howdah (sêt) ar ei gefn. Mae rhai'n tybio mai hwn oedd y llun gwreiddiol, a'i fod wedi cael ei addasu i ddangos castell, sy'n ddiddorol iawn.

Er unigrywder y dyluniad, nid Pwllheli yw'r unig le yng Nghymru neu Brydain sydd wedi defnyddio'r symbol, meddai Geraint. Mae'n credu bod llefydd eraill, megis Coventry a chwmni gwneud cutlery yn Llundain, wedi defnyddio'r symbol hefyd.

'Rhoi dipyn o sbarc i'n tref ni'

Ychwanegodd Geraint fod y symbol yn cael ei weld fel rhywbeth da, er bod rhai'n cwestiynu ei bwrpas a'i gysylltiad â chyfnodau coloneiddio.

"Dwi'n meddwl fod o'n beth da. Ma' rhai pobl yn cwestiynu be' ydy ei bwrpas o - be' s'gen eliffant i 'neud hefo Pwllheli? A bod o'n mynd n'ôl i ddyddia' coloneiddio. "Ond i mi, mae o'n wbath diddorol i godi sgwrs am y peth. "Ma' siŵr fod 'na bobl ddiarth yn cerdded heibio ac yn meddwl: 'Pam fod 'na lun eliffant ar ochr lôn?' Felly mae o'n codi ymwybyddiaeth o'r ardal ei hun. "Ella bo' pawb ddim yn cytuno hefo fo, ond dwi wrth fy modd hefo hanes lleol ac yn coelio'n gry' - be' bynnag sy' 'di digwydd yn y gorffennol - hanes ydy o."

Ychwanegodd hefyd fod y ddelwedd yn "rhoi dipyn o sbarc i'n tref ni ac mae o reit unigryw".

Theori arall am y sêl hanesyddol

Mae theori arall yn awgrymu bod sêl wedi bodoli o gŵyr gyda llun gafr arni, a gollwyd mewn tân. Yn ôl yr hanes, daethpwyd o hyd i hen sêl mewn plasty lleol yn 1857, a oedd yn dangos llun yr eliffant a'r castell ar ei gefn.

Dilynwch Cymru Fyw

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, X, Instagram neu TikTok. Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033. Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.