Celebrating 75 Years of Welsh-Medium Education in Rhondda with More to Achieve

Dathlu 75 mlynedd o addysg Gymraeg yn y Rhondda gyda heriau i ysbrydoli mwy o blant i ddysgu a siarad Cymraeg yn y dyfodol.

Disgyblion cyntaf Ysgol Gymraeg Ynyswen

Ar drothwy noson i ddathlu 75 mlynedd o addysg Gymraeg yn y Rhondda, mae ymgyrchydd amlwg dros addysg Gymraeg yn y cwm yn pwysleisio'r angen i edrych ymlaen a bod gwaith i'w wneud eto.

"Rhaid i ni gadw ein traed ar y ddaear a sylweddoli taw lleiafrif yw plant yr ardal sy'n cael addysg trwy gyfrwng y Gymraeg, a dylai hynny fod yn symbyliad i ni wella'r sefyllfa," meddai Cennard Davies.

Ar ddechrau'r 1950au, roedd dwy ysgol Gymraeg yn y Rhondda, sef Pont-y-gwaith (Llwyncelyn) ac Ynyswen. Llwyddiant yr ysgolion hyn oedd y sbardun i sefydlu ysgolion meithrin a Chymraeg ledled y cwm.

Mae Cennard Davies yn credu bod angen gwneud mwy i wella'r niferoedd sy'n cael eu haddysg drwy gyfrwng y Gymraeg yn yr ardal.

Mae'r plant yn mynd i Ysgol Ynyswen o Dreorci a phentrefi ym mhen uchaf Cwm Rhondda. Nifer fach o'r disgyblion sy'n dod o deuluoedd lle mae'r Gymraeg yn iaith gyntaf neu lle mae'r ddau riant yn siarad Cymraeg.

Mae Maisie a Charlie yn teimlo cysylltiad cryf â'r Gymraeg ac yn credu bod addysg Gymraeg yn bwysig iawn.

"Rwy'n siarad Cymraeg gyda fy mam a fy chwaer, ac rwy'n hapus iawn wrth glywed y Gymraeg yn y pentref weithiau," meddai Charlie, sy'n mynd i'r ysgol.

"Pan fyddai'n clywed un neu ddau o bobol yn siarad Cymraeg, fi wedyn yn dweud wrthyn nhw - 'Helo, da iawn chi yn siarad Cymraeg'," ychwanegodd.

"Rwy'n teimlo'n 'prowd a falch bod yr ysgol yn dal i fynd achos roedd tad-cu fi yma yn 1976 a fi yn hapus bo' fi fan hyn lle roedd e a bo' fi'n gallu siarad Cymraeg," meddai Maisie.

"Dyw mam ddim yn siarad Cymraeg," eglurodd, "felly fi a Dad yn trio dysgu hi. Ni yn trio ein gorau."

Disgrifiad o’r llun, Mae Maisie a Charlie yn teimlo cysylltiad â'r Gymraeg ac yn credu bod addysg Gymraeg yn bwysig iawn

Hoffai Loti fod yn athrawes rhyw ddydd a dychwelyd i Ysgol Ynyswen, tra bod Elis yn mwynhau helpu ei dad i ddysgu Cymraeg.

Mae plant Ynyswen yn dysgu am eu gorffennol a stori'r ysgol ar hyn o bryd, ac mae gan nifer o'r disgyblion gysylltiad teuluol â'r ysgol.

Mae Elis hefyd yn mynd i'r ysgol ac yn dod o gartref lle dim ond un rhiant sy'n siarad Cymraeg.

"Mae fy nhad yn trio ar bethe fel Duolingo, a mae fe yn helpu fe i glywed fi a mam a fy chwaer yn siarad Cymraeg yn tŷ," esboniodd Elis.

"Dwi mor falch bo' fi yn siarad Cymraeg achos bo fi yn byw yng Nghymru," ychwanegodd.

"Mae fy mamgu a fy mam wedi mynd i Ysgol Gymraeg a rwy'n cario 'mlan â hanes teulu ni sef Cymraeg, Cymraeg, Cymraeg," meddai Loti Gwen.

"Bydde ni yn hoffi bod yn athrawes a dod yn ôl i Ynyswen i ddysgu," ychwanegodd.

Loti ac Elis — Disgrifiad o’r llun, Hoffai Loti fod yn athrawes rhyw ddydd a dychwelyd i Ysgol Ynyswen tra bod Elis yn mwynhau helpu ei dad i ddysgu Cymraeg

Heriau a dyfodol addysg Gymraeg yn y Rhondda

Dywedodd Cerian Roberts, pennaeth Ysgol Ynyswen, fod yr ysgol wedi tyfu ers y cychwyn cynnar ac mae yna ystod o blant gyda nhw, ond y mwyafrif llethol o deuluoedd Saesneg.