Gwaith Celf Ogof Hynaf Prydain yn Nhŷ Cymru
Mae archeolegwyr yn credu y dylai ogof yng Nghymru gael ei chofrestru i'w diogelu, ar ôl cadarnhau bod gwaith paent ar graig ynddi yn hynaf ar gofnod ym Mhrydain.
Yn 1912, canfuwyd cyfres o streipiau coch ar ochr wal ogof ym Mhenrhyn Gŵyr, Abertawe, ond yn ddiweddarach cafodd y gwaith ei ddiystyru a'i ddisgrifio fel creadigaeth naturiol. Fodd bynnag, mae archeolegwyr wedi defnyddio datblygiadau gwyddonol i ddyddio'r marciau hyn yn ôl dros 17,100 o flynyddoedd, gan eu gwneud yn waith paent hynaf yng ngogledd-orllewin Ewrop.
Ystyr a Chyd-destun y Gwaith Celf
Dywedodd yr archeolegydd George Nash y gallai'r gwaith celf fod wedi cael ei ddefnyddio fel "system gyfathrebu", er bod ei ystyr yn rhywbeth "ymhell y tu hwnt i'n dealltwriaeth ni".
"Mae'n bosib bod y gwaith celf wedi cael ei ddefnyddio fel system gyfathrebu, ond mae'r ystyr yn rhywbeth ymhell y tu hwnt i'n dealltwriaeth ni."
Yn ôl Mr Nash, byddai'r ardal honno wedi bod yn le bwydo pwysig yn yr haf i anifeiliaid megis mamoth, bison, ceffylau a cheirw, gan ddenu helwyr i'r safle. Credir y byddai'r helwyr wedi defnyddio rhai o'r 95 o ogofau sy'n wynebu Môr Hafren, lle mae offer carreg wedi'u canfod yn y gorffennol wrth dyllu.
Yn y cyfnod hwn, byddai tymheredd cymedr yr haf wedi bod tua -10°C ar "dirwedd ddi-goed" wrth i'r rhewlifoedd encilio at ganolbarth Cymru.
Dirgelwch a Darganfyddiad Ail-ddatgelu
Er bod y gwaith ymchwil wedi cael ei ganmol fel "ailddarganfyddiad" arwyddocaol, mae dirgelwch yn parhau ynghylch ystyr y gwaith celf. Yn ystod trafodaeth ar BBC Radio Wales fore Mawrth, ychwanegodd Mr Nash y gallai'r peintiadau fod yn "farciau tali" a oedd yn dweud wrth eraill eu bod wedi bod yn yr ogof am nifer benodol o flynyddoedd.
"Gallai'r peintiadau fod yn farciau tali a oedd yn dweud wrth eraill eu bod wedi bod yn yr ogof honno ers nifer penodol o flynyddoedd."
Mae tîm o arbenigwyr rhyngwladol wedi bod yn gwneud gwaith ymchwil i'r gwaith celf.
Mae graffiti wedi cael ei baentio ar ochr arall yr ogof gan bysgotwr lleol ers y 19eg ganrif, ac mae rhai yn credu y gallai mwy o gelf hynafol fod yn cuddio oddi tano.
Yn 1928, cafodd canfyddiad gwreiddiol y gwaith celf ar y graig ei ddiystyru fel "mwynau ocsid coch yn treiddio trwy'r graig ac nid celf hynafol", yn ôl adroddiad y ar y pryd. Cafodd ei ailddarganfod yn 2022 ar ôl degawdau o anwybyddu gan archeolegwyr, yn rhannol oherwydd y llif calsit (y ffurf sefydlog o'r mwyn calsiwm carbonad) drosto, sy'n gwneud y gwaith celf yn anodd ei weld.
Er i'r bandiau gael eu dyddio i 17,100 o flynyddoedd oed, sef oedran yr haen o fwynau uwch eu pennau, dywedodd Mr Nash y gallai'r gwaith paent bysedd fod yn llawer hŷn mewn gwirionedd.
"Ces i fy synnu ein bod wedi llwyddo i'w ddyddio a dadansoddi'r pigmentau. Mae hwn yn ganfyddiad cyffrous, sy'n arwyddocaol wrth i ni ddeall beth oedd yn digwydd yng Nghymru yn y gorffennol pell."
Diogelu a Chofnodi'r Safle
Mae'r ogof o dan ofalaeth yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac er bod yn rhan o ardal o harddwch naturiol eithriadol, nid yw wedi'i diogelu fel heneb gofrestredig. Fodd bynnag, mae gwarchodaeth ddur wedi cael ei gosod i atal unrhyw fandaliaeth i'r gwaith celf, felly nid yw ymweld â'r paentiadau yn bosibl ar hyn o bryd, meddai Mr Nash.
Roedd George Nash eisoes wedi darganfod cerfiad o garw mewn ogof gerllaw, a gafodd ei gadarnhau yn 2012 fel y gwaith celf carreg hynaf ar gofnod ym Mhrydain. Wedi'i leoli tua 2.5 milltir i ffwrdd, cafodd y cerfiad hwnnw ei greu tua 14,000 o flynyddoedd yn ôl.
'Safle Rhyfeddol'
Cafodd yr ymchwil ei wneud gan y grŵp gwyddonwyr First Art, gydag academyddion o brifysgolion Southampton ac Abertawe, ymhlith eraill, a chefnogaeth gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a Sefydliad Bradshaw, elusen sy'n hyrwyddo addysg y cyhoedd.
Dywedodd David Thomas, archeolegydd ar ran Ymddiriedolaeth Genedlaethol Cymru, eu bod wastad wedi gwybod bod yr ogof yn "safle paleolithig rhyfeddol".
"Ond mae darganfod bod y gwaith celf ogof hynaf ym Mhrydain yn gorwedd yma yng Nghymru yn gyffrous iawn. Mae dychmygu pobl yn sefyll ar yr union arfordir yma dros 17,000 o flynyddoedd yn ôl, yn cerfio eu marciau yn y graig ac yn trawsnewid y llefydd yr oeddent yn byw ynddynt trwy gelf, yn rhywbeth sy'n cyffwrdd rhywun."
Diolchodd hefyd i Dr Nash a'r grŵp gwyddonwyr "am ddatgelu'r bennod gudd hon o'n gorffennol a dyfnhau ein dealltwriaeth o'r lleoedd rhyfeddol" yn yr ardal.
